नेपालमा हाल राजतन्त्रप्रति नागरिकहरू किन आकर्षित भइरहेका छन् भन्ने प्रश्नको जवाफ वर्तमान राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिस्थितिको विश्लेषणबाट बुझ्न सकिन्छ। गणतन्त्र स्थापना भएको १७ वर्ष (सन् २००८ देखि २०२५ सम्म) बितिसक्दा पनि जनताका अपेक्षा पूरा नहुनु र पुराना समस्याहरू ज्यूँका त्यूँ रहनुले केही नागरिकमा राजतन्त्रप्रति आकर्षण बढेको देखिन्छ। यहाँ मुख्य कारणहरू उल्लेख गरिएको छ:
१. गणतन्त्रको अपेक्षित लाभ नपाउनु
- गणतन्त्र आएपछि जनताले सुशासन, आर्थिक समृद्धि, र सामाजिक न्यायको अपेक्षा गरेका थिए। तर, बारम्बार सरकार परिवर्तन, भ्रष्टाचार, र बेरोजगारी जस्ता समस्याले धेरैको आशा निराशामा बदलिएका छन्।
- उदाहरणका लागि, भ्रष्टाचारका ठूला काण्डहरू (जस्तै एनसेल, ललिता निवास, वाइडबडी जहाज) मा नेताहरूको संलग्नता देखिनु र दोषीमाथि कारबाही नहुनुले जनतामा गणतान्त्रिक नेतृत्वप्रति अविश्वास बढाएको छ।
- यस्तो अवस्थामा केहीले राजतन्त्रलाई "स्थिर र अनुशासित शासन" को प्रतीकको रूपमा सम्झिन थालेका छन्।
२. राजतन्त्रको काल्पनीक चित्रण
- राजतन्त्रको समयलाई केही नागरिकले "शान्ति र समृद्धिको युग" को रूपमा सम्झन्छन्, विशेष गरी युवा पुस्ताले इतिहासको आंशिक र सुन्दर चित्रण मात्र सुनेका छन्।
- पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहले समय-समयमा "राष्ट्रिय एकता र स्थिरता" को कुरा उठाएर जनताको भावनासँग जोडिन खोज्नुले पनि यो आकर्षणलाई बल दिएको छ। उनले गणतन्त्रको आलोचना नगरे पनि अप्रत्यक्ष रूपमा आफ्नो प्रासंगिकता देखाउने प्रयास गरेका छन्।
३. पहिचान र संस्कृतिको भावना
- नेपालको राजतन्त्र हिन्दु धर्म र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको थियो। गणतन्त्रसँगै आएको धर्मनिरपेक्षताले केही समुदायमा आफ्नो सांस्कृतिक मूल्यमान्यता गुम्ने डर पैदा गरेको छ।
- विशेष गरी तराई, पहाड र ग्रामीण क्षेत्रका मानिसहरूले राजालाई "हाम्रो संस्कृति र एकताको प्रतीक" को रूपमा हेर्ने गर्छन्। "राजा आऊ देश बचाऊ" जस्ता नारा यसै भावनाको उपज हुन्।
४. राजनीतिक दलहरूको विफलता
- प्रमुख राजनीतिक दलहरू (नेपाली कांग्रेस, एमाले, माओवादी) बीचको सत्ताको खेल, गठबन्धनको अस्थिरता, र जनसरोकारका मुद्दामा ध्यान नदिनुले नागरिकमा वैकल्पिक व्यवस्थाको खोजी बढाएको छ।
- उदाहरणका लागि, २०२५ को सुरुमा पनि सरकार र विपक्षबीचको टकराव र नीतिगत असफलताले जनताको धैर्यता कम भएको छ। यस्तोमा राजतन्त्रलाई "दलहरूभन्दा माथिको तटस्थ शक्ति" को रूपमा हेरिएको छ।
५. सामाजिक सञ्जाल र प्रचार
- सामाजिक सञ्जालमा राजावादी समूहहरूले सक्रिय रूपमा गणतन्त्रको आलोचना र राजतन्त्रको पक्षमा प्रचार गरिरहेका छन्। युवा पुस्तालाई लक्षित गरी बनाइएका भिडियो, लेख र तस्बिरहरूले राजतन्त्रको "गौरवशाली विगत" को चित्रण गर्छन्।
- राप्रपा जस्ता राजावादी दलहरूले पनि सडक प्रदर्शन र संगठन विस्तारमा जोड दिएका छन्, जसले यो भावनालाई थप बल दिएको छ।
६. आर्थिक संकट र अनिश्चितता
- कोभिड-१९ पछि नेपालको अर्थतन्त्रमा आएको संकट, बढ्दो महँगी, र विदेश पलायनले जनतामा असुरक्षा बढाएको छ। यस्तो अवस्थामा केहीले राजालाई "राष्ट्रिय संकटको समाधानकर्ता" को रूपमा हेरेका छन्, जुन ऐतिहासिक रूपमा अतिरञ्जित भए पनि भावनात्मक रूपमा प्रभावकारी छ।
राजतन्त्रप्रति आकर्षण गणतन्त्रको असफलता भन्दा पनि वर्तमान व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टिको परिणाम हो। यो भावना सबै नागरिकमा नभई सीमित समूहमा मात्र प्रबल छ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्र, मध्यमवर्ग, र राजतन्त्रको समयमा लाभान्वित भएका समुदायमा। तर, यो आकर्षणले ठूलो आन्दोलनको रूप लिन्छ वा संवैधानिक परिवर्तन गर्छ भन्ने कुरा राजनीतिक नेतृत्वको सुधार र जनताको विश्वास जित्ने क्षमतामा निर्भर रहन्छ।